Bhagavad Gītā Chapter 15, Verse 4: Krishna to Arjuna — Puruṣottama-Yoga
Bhagavad Gītā 15.4
ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥
tata← tatas(25 verses)from there, then, thereforeḥ padaṃ← pada(6 verses)nominative neuter singular nounfoot, step, place, word tat← tad(305 verses)nominative neuter singular nounthat (distal demonstrative); also 3rd-person pronoun parimārgitavyaṃ← parimārgnominative neuter singular gdv nounto seek thoroughly (pari- + √mārg)
yasmin← yad(218 verses)locative neuter singular nounwhich, who (relative pronoun)attested in commentariesadvaitaपदे गताः प्रविष्टाः न निवर्तन्ति न आवर्तन्ते भूयः पुनः संसारायviśiṣṭādvaitaगता भूयः न निवर्तन्ते gatā← √gam(20 verses)nominative masculine plural participle nounto go (verbal root) na← na(252 verses)not (negation particle) nivartanti← ni-√vṛt(7 verses)present indicative 3rd person plural verbto cease, turn back (ni- + √vṛt 'turn')attested in commentariesadvaitaन आवर्तन्ते भूयः पुनः संसारायbhakti। नावर्तन्त इत्यर्थः। अन्वेषणप्रकारमाह। यत एषा पुराणी चिरंतनी संसारप्रवृत्तिः प्रसृता विस्तृता तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्advaita-bhaktiनावर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय bhūy← bhūyas(12 verses)more, again, abundantlyaḥ
tam← tad(305 verses)accusative masculine singular nounthat (distal demonstrative); also 3rd-person pronoun eva← eva(174 verses)indeed, truly, only (emphatic particle) cādyaṃ← ādya(4 verses)accusative masculine singular nounprimal, first (from ādi 'beginning') puruṣaṃ← puruṣa(23 verses)accusative masculine singular nounperson, man; the cosmic Person; the Self (Sāṅkhya/Vedānta) prapadye← pra-√pad(7 verses)present indicative 1st person singular verbto take refuge in, surrender to (pra- + √pad)attested in commentariesadvaitaइत्येवं परिमार्गितव्यं तच्छरणतया इत्यर्थःviśiṣṭādvaitaतम् एव शरणं प्रपद्येत। यतः यस्मात् कृत्स्नस्य स्रष्टुः इयं गुणमयभोगसङ्ग प्रवृत्तिः पुराणी पुरातनी प्रसृता। उक्तं हि मयाdvaitaप्रपद्येतbhaktiशरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थःadvaita-bhaktiशरणं गतोऽस्मीत्येवं तदेकशरणतया तदन्वेष्टव्यमित्यर्थः
yata← yatas(8 verses)whence, since, becauseḥ pravṛttiḥ← pravṛtti(7 verses)nominative feminine singular nounengagement, activity (pra- + √vṛt: 'turning-toward')attested in commentariesadvaitaप्रसृता निःसृता, ऐन्द्रजालिकादिव माया, पुराणी चिरंतनीviśiṣṭādvaitaपुराणी पुरातनी प्रसृता prasṛtā← pra-√sṛ(2 verses)nominative feminine singular participle nounto extend (pra- + √sṛ 'go forth')attested in commentariesadvaitaनिःसृता, ऐन्द्रजालिकादिव माया, पुराणी चिरंतनीviśiṣṭādvaita। उक्तं हि मया एव पूर्वम् एतत् -- दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।। (गीताśuddhādvaitaभवति। तं प्रपद्य इति वा पाठः।bhaktiविस्तृता तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये शरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थःadvaita-bhaktiनिःसृतैन्द्रजालिकादिव मायाहस्त्यादि तं पुरुषं प्रपद्य इत्यन्वयः purāṇī← purāṇa(4 verses)nominative feminine singular nounancient, primeval; the Purāṇic literatureattested in commentariesadvaitaचिरंतनीviśiṣṭādvaitaपुरातनी प्रसृताśuddhādvaitaकृत्स्नस्य जगतः कर्मसु प्रवृत्तिरुत्पत्तिः प्रसृता भवतिbhaktiचिरंतनी संसारप्रवृत्तिः प्रसृता विस्तृता तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये शरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थःadvaita-bhaktiचिरंतन्यनादिरेषा प्रसृता निःसृतैन्द्रजालिकादिव मायाहस्त्यादि तं पुरुषं प्रपद्य इत्यन्वयः
spoken
Then seek that place from which none return, and take refuge in the primordial Purusha from whom this ancient current of existence first poured forth.